Słownik geograficzny rejonu Zatoki
Opracownie słowników: © Marek Krzyczkowski i Władysław Szarski

(ostatnia aktualizacja dnia 4 - IX - 2014)

Część Polsko - Niemiecka
Część Niemiecko - Polska
Geneza nazwy Hel

Mapy historyczne


Część Polsko - Niemiecka

Beka

Beka

Biała Rzeka

Weißfluß

Błądzikowo

Blansekow

Brudzewo

Brusdau

Brzeźno (dzielnica Gdańska)

Börsen (Stadtbezirk - Danzig)

Celbowo

Celbau

Chałupy

Ceynowa, Ziegenhagen

Chłapowo

Chlapau

Ciechocino

Cechotzin

Darżlubie

Darslub

Dębogórze

Dembogorsch (Gotenhof)

Gdańsk

Danzig

Gdynia

Gdingen (do 1939)

Gdynia

Gotenhafen (1939-1945)

Gnieżdżewo

Gnesdau

Hallerowo

Hallerowo

Hel

Hela

Hel-Bór

Hela-Wald

Jastarnia

Heisternest (Putziger)

Jastarnia-Bór

Heisternest (Danziger)

Jelitkowo

Glettkau

Jurata

Helaheide

Kazimierz

Kasimir

Kosakowo

Kossakau (Kämperau)

Kuźnica

Kußfeld

Łebcz

Löbsch

Mechelinki

Mechlinken

Mosty

Brück

Mrzezino

Bresin

Nowy Port (dzielnica Gdańska)

Neufahrwasser (Stadtbezirk - Danzig)

Oksywie

Oxhöft

Oliwa (dzielnica Gdańska)

Oliva (Stadtbezirk - Danzig)

Ortus (góra)

Ortus (Berg)

Orunia (dzielnica Gdańska)

Ohra (Stadtbezirk - Danzig)

Pierwoszyno

Pierwoschin

Płutnica (rzeka)

Plutnitz (Fluß)

Poczernino

Hohensee

Pogórze

Pogorsch (Gotenberg)

Połchowo

Polchau

Połczyno

Polzin

Puck

Putzig

Reda

Rheda

Rekowo

Rekau

Rewa

Rewa

Rozewie

Rixhöft

Rumia

Rahmel

Rzucewo

Rutzau

Smolno

Schmollin

Sopot (Sopoty)

Zoppot

Stogi (dzielnica Gdańska)

Heubude (Stadtbezirk - Danzig)

Suchy Dwór

Eichenberg

Swarzewo

Schwarzau

Wielka Wieś

Grossendorf

Wrzeszcz (dzielnica Gdańska)

Langfuhr (Stadtbezirk - Danzig)

Zagórze

Sagorsch

Zaspa (dzielnica Gdańska)

Saspe (Stadtbezirk - Danzig)

Żelistrzewo

Sellistrau

Powrót do początku strony
Część Niemiecko - Polska

Beka

Beka

Blansekow

Błądzikowo

Börsen (Stadtbezirk - Danzig)

Brzeźno (dzielnica Gdańska)

Bresin

Mrzezino

Brück

Mosty

Brusdau

Brudzewo

Cechotzin

Ciechocino

Celbau

Celbowo

Ceynowa

Chałupy

Chlapau

Chłapowo

Danzig

Gdańsk

Darslub

Darżlubie

Dembogorsch

Dębogórze

Eichenberg

Suchy Dwór

Gdingen

Gdynia (do 1939)

Glettkau

Jelitkowo

Gnesdau

Gnieżdżewo

Gotenhafen

Gdynia (1939-1945)

Grossendorf

Wielka Wieś

Hallerowo

Hallerowo

Heisternest (Danziger)

Jastarnia-Bór

Heisternest (Putziger)

Jastarnia

Hela

Hel

Hela-Wald

Hel-Bór

Helaheide

Jurata

Heubude (Stadtbezirk - Danzig)

Stogi (dzielnica Gdańska)

Hohensee

Poczernino

Kämperau

Kosakowo

Kasimir

Kazimierz

Kossakau

Kosakowo

Kußfeld

Kuźnica

Langfuhr (Stadtbezirk - Danzig)

Wrzeszcz (dzielnica Gdańska)

Löbsch

Łebcz

Mechlinken

Mechelinki

Neufahrwasser (Stadtbezirk - Danzig)

Nowy Port (dzielnica Gdańska)

Ohra (Stadtbezirk - Danzig)

Orunia (dzielnica Gdańska)

Oliva (Stadtbezirk - Danzig)

Oliwa (dzielnica Gdańska)

Ortus (Berg)

Ortus (góra)

Oxhöft

Oksywie

Pierwoschin

Pierwoszyno

Plutnitz (Fluß)

Płutnica (rzeka)

Pogorsch

Pogórze

Polchau

Połchowo

Polzin

Połczyno

Putzig

Puck

Rahmel

Rumia

Rekau

Rekowo

Rewa

Rewa

Rheda

Reda

Rixhöft

Rozewie

Rutzau

Rzucewo

Sagorsch

Zagórze

Saspe (Stadtbezirk - Danzig)

Zaspa (dzielnica Gdańska)

Schmollin

Smolno

Schwarzau

Swarzewo

Sellistrau

Żelistrzewo

Weißfluß

Biała Rzeka

Zieghagen

Chałupy (Ceynowa)

Zoppot

Sopot (Sopoty)

Powrót do początku strony
Geneza nazwy "Hel"

Geneza nazwy "Hel" ginie w pomroce dziejów. Różni badacze wywodzą to z różnych źródeł - nie zawsze w sposób odpowiednio udokumentowany naukowo.
Ze względu uznawany powszechnie za skandynawski źródłosłów nazwy i jednocześnie brak na Helu śladów osadnictwa skandynawskiego, uważa się, że nadanie nazwy mogło pierwotnie wyniknąc z potrzeb nawigacyjnych - obok Helu przebiegały popularne szlaki handlowe - m.in. do Gdańska. Tak że nazwania Helu pojawiły się początkowo tylko na mapach i zdają się łączyć z okresem umocnienia roli Duńczyków na Bałtyku oraz wzrostu znaczenia portu gdańskiego

Uporządkujmy te teorie w oparciu o materiały publikowane przez M.Kuklika, oraz dostępne przewodniki po Helu:

  • Bezsporne najstarsze, znane obecnie odnotowanie nazwy "Hel", znalazło się w rozprawie "De profectione Danorum in Hierosolymam" spisanej na przełomie XII i XIII wieku. Jest to zapis dziejów niefortunnego udziału Duńczyków w III wyprawie krzyżowej. W odnotowanym tam przemówieniu brat arcybiskupa lundzkiego Absalon Esbern Snare, przypomina o chwalebnych czynach zbrojnych przodków, wyliczając podboje duńskie na południowych wybrzeżach Bałtyku, wymienia też: "termino qui dicitur Hel".
    Zachowana w jego wyliczeniu kolejność wymienianych regionów położonych na południowym Bałtyku dobrze umiejscawia położenie tej ziemi, a na dodatek występuje tu podkreślenie terminus (punkt graniczny) Hel, co wskazuje na istnienie w tym miejscu pewnej geograficznej ostrogi (Półwyspu) na monotonnym wybrzeżu.

  • Inne potwierdzone nazwanie Helu pochodzi z kroniki duńskiej, w której pod rokiem 1219 wspomniano o wyrzuceniu przez wzburzone morze statku z wysłannikiem papieskim do króla Danii na "wyspę" Hel. Kolejne zapisy nazwy miasta i Półwyspu pochodzą dopiero z czasów krzyżackich, a dokładnie, z lat siedemdziesiątych XIV wieku. Odbiegały one wówczas od pierwowzoru - brzmiąc: Heile, Hyle (1376, 1377, 1378).
    W XV w. przeważa już forma Hele, a nazwa Heyle ostatecznie zanika pod koniec tego stulecia, ustępując określeniom Hela, Heel.

  • Według dr Orłowicza - pierwsza wzmianka historyczna o mieście pochodzi z r. 1378, kiedy Winrich von Knipprode nadał Heli (później tzw. Stara Hela) prawo miejskie lubeckie.
    W roku 1454 także osada Nowa Hela otrzymała od Kazimierza Jagiellończyka prawo miejskie lubeckie.

  • Identyczna z dzisiejszą nazwa Hel pojawia się na mapie Erharda Etzlauba z roku 1501 i Olausa Magnusa z 1539, dla oznaczenia zarówno miasta, jak i Półwyspu. Miano to, obce jest zarówno fonetycznie, jak i semantycznie językom słowiańskim, dlatego naukowcy zaliczają je do północno germańskich grup językowych. Zdaniem Stelli Marii Szacherskiej, analogie i pierwsze przekazy skłaniają do określenia jej pochodzenia jako skandynawskiego, a ściślej duńskiego. W języku starogermańskim rdzeń hel wspólny był czasownikom kryć, ukrywać, chować, w tym też znaczeniu wszedł od do mitologii germańskiej jako określenie bogini śmierci Hel - czyli tej, która ukrywa i chowa. Hel to również nazwa jej podziemnego państwa. Nie było to miejsce kary w znaczeniu chrześcijańskiego piekła, lecz miejsce smutnego bytowania zmarłych, którzy nie polegli w boju.

  • Dawni badacze, jak na przykład Daniel Gralath, komentując starożytne prace Tacyta i Jordanesa, wywodzili nazwę naszego miasta i Półwyspu od germańskiego plemienia Herulów (lub Helveonów).

  • XVIII-wieczny profesor teologii i rektor gimnazjum gdańskiego Samuel Schelwig ogłosił tezę według której zaczęto nazwie Hel nadawać rodowód skandynawski. Schelwig wskazując na kształt Półwyspu wywiódł jego nazwę od duńskiego wyrazu hael - oznaczającego piętę.

  • A. Kleczkowski w swojej pracy z roku 1911, poświęconej nazwie miasta Hel, wskazał na bardzo prawdopodobną możliwość pochodzenia nazwy Hel od słowa hael używanego przez mieszkańców wyspy Wangeroog na Morzu Północnym do określenia wydmy. Potwierdzałoby to - wspomniane - wiązanie pochodzenia najstarszych helskich osadników z Wyspami Fryzyjskimi, skąd mieliby przybyć. Wywody te oparte są jednak na przesłankach czysto teoretycznych i legendarnych - nie potwierdzonych w żadnych historycznych zapiskach.

  • Istnieje też teoria utożsamiająca Hel z wzmianką pochodzącą z relacji anglosaskiego żeglarza Wulfstana, który podczas swej podróży - odbytej pod koniec X wieku - zapisał, że w drodze z Hedeby (na Schlezwigu) do Truso (koło Elbląga) mijał wsypę Skiringes - heal.

  • Inna teoria łączy Hel z terytorium Gellen na Pomorzu, wymienionym w dokumencie mówiącym o handlu śledziami, a pochodzącym z roku 1198. Jednak określenie Gellen - według Stelli Marii Szacherskiej - nie występuje w oryginalnym dokumencie, lecz - jedynie - w niemieckim, znacznie późniejszym jego streszczeniu.

Powrót do początku strony

Webmaster - valle@hela.com.pl

 

tu zawsze świeci słońce !