Najcięższym działem świata - ale nie lokowanym na stanowisku stałym - była słynna DORA, działo kolejowe kalibru 800 mm (80 cm) testowana koło Darłowa (Rügenwalde) (fot.poniżej)

Działem o największym kalibrze świata - 914 mm - było doświadczalne działo amerykanskie Little David z 1945 roku, mające niezwykle uproszczoną, nowatorską konstrukcję. (fot.poniżej)

W latach "dwudziestolecia międzywojennego" najcięższe działa okrętowe produkowano w Japonii, w USA, a także projektowano w Związku Radzieckim, jako działa okrętowe kalibru 406,4 mm B-37 (wz.1937). Zaplanowano wykonanie 12 takich dział, z których do wybuchu II Wojny Światowej fabryka "Bolszewik" (fot.poniżej) wykonała tylko jedno. Próby artyleryjskie wykazały zbyt duży rozrzut pocisków. Działo to było użyte w czasie obrony Leningradu, a obecnie jego pocisk znajduje się w Centralnym Muzeum Morskim w St.Petersburgu.

Teoria zastosowania Adolfkanone w Helu jako działa kolejowego nie znajduje żadnego potwierdzenia. Niezwykle solidna i przemyślana konstrukcja helskich stanowisk artyleryjskich, wskazuje na planowe posadowienie tam gigantycznych dział do stałej obrony wybrzeża. Budowę obiektów tej trzydziałowej baterii rozpoczęto niemal natychmiast po wybuchu wojny - na przełomie lat 1939/40. Rolą baterii miała być obrona wielkiej bazy floty niemieckiej w rejonie Zatoki Gdańskiej, w tym portów wojennych w Gdańsku, Gdyni i Helu.
Bateria składa się z trzech stanowisk artyleryjskich (działobitni) wykonanych w formie częściowo zagłębionych w ziemi, jednokondygnacyjnych schronów typu ciężkiego, dwu oddzielnie położonych jednokondygnacyjnych magazynów amunicyjnych oraz 9-cio kondygnacyjnej, wieży kierowania ogniem. Wszystkie te budowle wykonane są z doskonałej jakości betonu zbrojonego nieżebrowanymi prętami stalowymi i są zachowane w idealnym stanie do dziś,
Warto tu wspomnieć, że przy rozpatrywaniu ofert na działa dla Polski w roku 1937 jako jedną z wad proponowanej baterii francuskiej firmy Schneider 305 mm wskazano na zbyt wielki ciężar wieży, a więc konieczność zbyt głębokiego posadowienia, co nie odpowiada gruntowi na Półwyspie Helskim sypkiemu i podmokłemu... Jak widać Niemców ten problem nie odstręczył....
Warto pamiętać, że Zatoka Gdańska była w czasie okupacji jednym wielkim poligonem morskim dla Niemców - przez dłuższy czas czuli się tu bezpiecznie...

W lutym 1940 roku, istniejący od X 1939 na Helu 15 Ersatz-Marine-Artillerie-Abteilung przeformowano na 119 Marine-Artillerie-Abteilung (M.A.A.119)czyli Batalion Artylerii Morskiej.
(Pod koniec 1942 rozwiązano go i poprzydzielano kompaniami do innych jednostek.)

Odnalezione ostatnio w Danii w "Museumscenter Hanstholm" dokumenty niemieckie, w tym KTB (Dziennik Wojenny) Dowódcy Wschodniego Bałtyku i Dziennik Oddziału Artylerii Morskiej 119.2. (19.6.41-29.6.42) przynoszą bezcenne informacje historyczne:

• 1940-10-19 Według rozkazu O.K.M. (Dow. Marynarki Woj.) mają być na Helu wybudowane i ustawione w gotowości bojowej trzy działa kalibru 40,6 cm.
• 1941-05-15 Dwa działa baterii Schleswig Holstein M.A.A.119 w gotowości bojowej.
• 1941-06-07 M.A.A.119 Strzelanie próbne baterii Schleswig Holstein. Dwa działa po dwa wystrzały. Łuski kleszczą się po każdym wystrzale i trzeba je wyciągać siłą z lufy.
• 1941-06-13 M.A.A.119 Próbne strzelanie baterii Schleswig Holstein pod kierownictwem Urzędu Morskiej Artylerii Gdynia w obecności specjalnego wysłannika Dowództwa Marynarki Wojennej. Cel: stwierdzenie przyczyny zakleszczania się łusek i usunięcie tej przyczyny. Przyczynę usunięto przez zmniejszenie ładunku. Dwa działa w gotowości bojowej.
• 1941-08-08 Próbne strzelanie z II-go działa, 9 strzałów. Początek 10.45 koniec 17.30.
• 1941-09-03 Dalsze próbne strzelanie - 3 wystrzały
• 1941-09-03 "Po sprawdzeniu najbardziej korzystnego miejsca lokacji tej baterii, która stała się zbyteczną na Helu, proponuje ... z ukazanych miejsc: Skagen. Läsö i rejonu Calais, wybrać to ostatnie w celu wzmocnienia słabego północnego skrzydła Calais/Boulogne. ... Przed ostateczną decyzją ... przedłożyć do uzgodnienia Hitlerowi, który jest mocno zainteresowany zastosowaniem ciężkich baterii wybrzeża."
• 1941-12-21 M.A.A.119 melduje: bateria Schleswig Holstein niesprawna po zdemontowaniu części urządzeń do prowadzenia ognia.
• 1942-03-27 Sztab budowy umocnień w Gdyni melduje: śluzy amunicji, dźwignice i inne elementy baterii Schleswig Holstein zdemontowano i przesłano na wybrzeże Kanału La Manche.

Budowa stanowiska działa 40,6 cm w Helu - zdjęcie niemieckie z 1941 roku, nadesłane dzieki uprzejmości p.Jensa Andersena - dyrektora duńskiego "Museumscenter Hanstholm"
Zdjęcie wykonano ze szczytu suwnicy montażowej.

Pod koniec 1941 roku w obliczu zmienionej sytuacji na frontach i rosnącego zagrożenia inwazją z Wysp Brytyjskich - helskie działa przewieziono do Francji i umieszczono na stanowiskach w Sangatte, tuż koło Calais jako baterię "Lindemann" - (nazwaną na cześć Kapitana zur Zee Ernsta Lindemanna, dowódcy pancernika "Bismarck", który zginął razem ze swoim okrętem 27 maja 1941 roku) - niecałe 10 km na na zachód od Calais. Działa te miały blokować żeglugę na kanale La Manche, a nawet (ich zasięg na to pozwalał!) ostrzeliwać Dover i okolice. Wybudowano ciężkie stanowiska artyleryjskie zakryte także od góry, całkiem inne konstrukcyjnie niż te helskie. Był to typ nazwany Regelbau S 262 i miał rozmiary: długość 42m, (50 m wraz z wejściem amunicyjnym) szerokość 35 m i wysokość 17 m. Pierwsze strzały w kierunku Dover - po drugiej stronie kanału La Manche odpalono w listopadzie 1942.
Była to największa bateria Wału Atlantyckiego. Przez ok. 2 lata czynnej służby każde z dział wystrzeliło po ok.130 pocisków.
W czasie inwazji Sił Sprzymierzonych na Francję bateria została zdobyta 25 września 1944 przez oddziały kanadyjskie, a następnie po zinwentaryzowaniu zniszczona przez saperów. Resztki stanowisk baterii Lindemann zniszczono ostatecznie i zasypano w czasie prac przy budowie tunelu pod Kanałem La Manche.

Wyżej opisany bilans daje w sumie aż 10 dział ! - Jak na razie autorom tej notatki nie udało się zweryfikować tych niezgodności, mimo ożywionej korespondencji z muzeami w Norwegii i firmą Krupp w Niemczech. Przypuszczalnie liczbę 7 dział należy powiększyć o działo wyprodukowane wstępnie do prób i o 2 działa produkowane już z przeznaczeniem ściśle lądowym...... Istnieje jednak także możliwośc, że tych dział wyprodukowano jeszcze więcej - armaty stojące do dzis na baterii Trondenes (Theo) mają wybite numery fabryczne 4, 5, 9 i 12. Do zwiedzania udostępnione jest tam właśnie działo nr 12. Nie znamy niestety numerów fabrycznych dział 406 mm, które były w Helu a potem we Francji...

Helskie stanowiska są świetnie zachowane i mimo wieloletniej dewastacji niezwykle ciekawe i warte odwiedzenia. Dwa z helskich stanowisk są w dalszym ciągu niedostępne, zarządzane przez wojsko. Wiosną 2006 roku po gruntownym remoncie, na stanowisku nr 2 i na wieży kierowania ogniem utworzono Muzeum Obrony Wybrzeża ==zobacz stronę MOW== pod patronatem Stowarzyszenia "Przyjaciele Helu".

Poniżej podajemy opis jednego z takich stanowisk, wraz z rysunkiem.

(Pomiary i rysunek ©Marek i Paweł Krzyczkowscy 2000)

 

 

 

(pomiary, rysunek i opis ©Marek i Paweł Krzyczkowscy 2000/2001)

Komentarze do rysunków:

• części bunkra zaznaczone na jasno-zielono są wyższe, części zaznaczone na ciemno-zielono – niższe.
• czerwone strzałki pokazują wejścia do bunkra
• ciemno-zielona, dolna część A– część koszarowa, elektrownia, wentylatornia i zbiorniki paliwa
• jasno-zielona górna część B – magazyny amunicyjne – oddzielne na pociski, oddzielnie na ładunki miotające. Wewnątrz tej części bunkra we wszystkich pomieszczeniach umocowane są na stropie belki jezdne do wciągników służących do transportowania pocisków i ładunków. Środkiem tej części bunkra prowadził tor kolejki wąskotorowej - zaznaczony cienką, czarną linią, zamykany z obu stron bramami.
• Z prawej strony rysunku ciągnie się “aleja” C z betonowych słupów połączonych ze sobą poziomymi żelbetowymi belkami – była to konstrukcja gigantycznego dźwigu bramowego, oraz zakryta od góry bocznica normalnotorowa.
• Na głęboko posadowionym żelbetowym bloku D, na potężnych stalowych łożyskach na środku obrotnicy osadzona była wieża z działem 40,6 cm (16"). Wspierała się ona swoją tylną częścią na stalowym kręgu-torze E.
  W korytarzu (na planie nr 15) między betonową ścianą wspierającą krąg E a ścianą samego bunkra jeździły dwa napędzane ręcznie wózki amunicyjne, na które przez specjalne okna/śluzy w części B bunkra podawano ładunki i pociski i dowożono je pod tylną część wieży.
  Po wewnętrznej stronie tego korytarza są jeszcze drugie szyny, dla podparcia konstrukcji windy amunicyjnej wiszącej z tylnej części wieży.
• wejście na dole rysunku (1), wąskie, prowadzące przez bronioną śluzę - w widoczny sposób przeznaczone do eksploatacji w warunkach bojowych. Tu jedyne zachowane (w chwili obecnej) oryginalne drzwi do bunkra.
• wjazd techniczny z prawej strony rysunku, od strony "alei" szeroki, montażowy, pozwalający na transport cięzkich urządzeń do pomieszczeń elektrowni, kotłowni i wentylatorni.

Opis szczegółów planu:

1. magazyn paliwa z instalacja gaśniczą 2. izba oficerska 3. izba oficerska 4. izba podoficerska 5. pomieszczenie marynarzy 6. pomieszczenie marynarzy 7. pomieszczenie dowódcy stanowiska ogniowego 8. śluza gazowa 9. wartownia 10. magazyn broni ręcznej i amunicji 11. pomieszczenie marynarzy 12. pomieszczenie marynarzy 13. pomieszczenie marynarzy 14. pomieszczenie marynarzy 15. izba chorych 16. ambulatorium 17. ubikacje 18. działobitnia 19. pralnia i suszarnia

20. umywalnia 21. prysznice 22. pomieszczenie agregatów prądotwórczych 23. zbiorniki wody 24. studnia głębinowa i hydrofornia 25. warsztat 26. filtro-wentylacja 27. kotłownia 28. termowentylacja komór amunicyjnych 29. magazyn ładunków miotających 30. magazyn pocisków 31. korytarz łącznikowy 32. magazyn pocisków 33. magazyn ładunków miotających 34. termowentylacja komór amunicyjnych 35. korytarz kolejki amunicyjnej B - wejście bojowe T- wejście techniczne K - wjazd kolejki amunicyjnej

Zobacz więcej dokładnych zdjęć w Galerii baterii Schleswig-Holstein

Bibliografia dotycząca tematu:

1. Grosskampfschiffe 1905 - 1970. England / Deutschland - Bernard & Graefe Verlag, Munchen 1977, ISBN 3-7637-5145-9
2. Enzyklopadie deutscher Waffen - Terry Gander/Peter Chamberlain - Motorbuch Verlag - ISBN 3-613-01975-2
3. Battleships:  Axis and Neutral Battleships in WW II - W.H. Garzke and R.O. Dulin - US Naval Institute 1985 (reprint 1990) ISBN: 0-87021-101-3
4. German Capital Ships of World War Two - M.J. Whitley
5. German Warships 1815-1945 - Erich Gröner
6. Naval Guns: 500 years of Ship and Coastal Artillery - Hans Mehl
7. Naval Weapons of WWII - John Campbell
8. Naval Weapons, Naval Technology and Naval Reunions - Tony DiGiulian
9. The Illustrated Encyclopedia of 20th Century Weapons and Warfare - Bernard Fitzsimmons
10. kwartalnik "Eksplorator" nr 7
11. W.Pater - "Fortyfikacje...." - broszurka "ochrona zabytków architektury obronnej" Gdynia-Hel 2-4 X 1998
12. Marcin Dudek - "Helskie działa Navarony" - - zobacz szczegółowy artykuł w "ODKRYWCY " 2004-08-26
13. Marcin Dudek - Schleswig-Holstein czyli helskie działa Navarony (Zeszyt 1 wyd.2) - Stowarzyszenie "Przyjaciele Helu", 2004

Ponadto wiele informacji znajduje się na stronach internetowych dotyczących dział 40,64 cm, skąd także pochodzą zamieszczone powyżej zdjęcia.

Autorzy zdjęć na tej stronie to: Morten Kasbergsen, Markku Heiskari, Stig Petterson i Władysław Szarski
(publikacja za zgodą autorów)

Jakakolwiek publikacja tych zdjęć, lub ich fragmentów, bez zgody autorów stanowi naruszenie praw autorskich.

Zobacz więcej dokładnych zdjęć w Galerii baterii Schleswig-Holstein